16 kluczowych środków — definicje, przykłady, tipy maturalne
Użyj strzałek ← → lub przycisków poniżej
Przenośnia — nadanie wyrazom niedosłownego znaczenia, tworzenie nowych połączeń wyrazowych o „drugim dnie".
Wyrażenie nie ma sensu dosłownego. Brak słowa „jak" (to odróżnia od porównania). Szukaj ukrytego sensu.
Najważniejszy środek na maturze! Brak „jak" odróżnia od porównania. Personifikacja i ożywienie to rodzaje metafory — warto o tym wspomnieć w odpowiedzi.
Artystyczne, nacechowane emocjonalnie określenie rzeczownika (przymiotnik, imiesłów).
Przymiotnik, który nie jest neutralny — niesie emocje, buduje nastrój lub obraz.
Nie każdy przymiotnik to epitet! „Czerwony sweter" — NIE (neutralny opis). „Krwawy zachód" — TAK (nacechowanie emocjonalne).
Zestawienie dwóch zjawisk za pomocą słów „jak", „niczym", „niby", „na kształt".
Szukaj wyrazów łączących: jak, niczym, niby, na kształt, jakby. To „łącznik" odróżnia porównanie od metafory.
Porównanie ≠ metafora! Porównanie ma „jak", metafora nie ma. To podstawowe rozróżnienie — egzaminatorzy zwracają na to uwagę.
Celowe, świadome wyolbrzymienie cechy, zjawiska lub sytuacji dla wzmocnienia ekspresji.
Przesadzone, niedosłowne określenie. Coś jest „za bardzo" — za duże, za silne, za długie.
Mylona z metaforą — hiperbola przesadza (skala), metafora przenosi znaczenie (nowy sens). Hiperbola to rodzaj metafory, ale wyróżnia ją element wyolbrzymienia.
Uosobienie — nadanie przedmiotom, zjawiskom lub pojęciom cech ludzkich (mówi, myśli, czuje).
Rzecz/zjawisko wykonuje czynność typowo ludzką: mówi, śpiewa, marzy, kocha, szepcze.
Personifikacja ≠ ożywienie! Personifikacja = cechy ludzkie (mówi, myśli). Ożywienie = cechy żywych istot (rusza się, drży), ale nie ludzkie.
Animizacja — nadanie przedmiotom martwym cech istot żywych (rusza się, drży, oddycha), ale nie ludzkich.
Przedmiot się rusza, drży, budzi — ale NIE mówi i NIE myśli (to byłaby personifikacja).
Przedmiot się rusza, ale NIE mówi — to ożywienie. Gdy zacznie mówić lub myśleć, mamy już personifikację.
Powtórzenie tego samego wyrazu lub grupy wyrazów na początku kolejnych wersów, zdań lub fraz.
Kolejne wersy/zdania zaczynają się tak samo. Tworzą rytm, narastanie, efekt litanijny.
Funkcje: rytm, narastanie emocji, efekt litanijny. Podaj funkcję w odpowiedzi — to daje dodatkowe punkty.
Powtórzenie tego samego wyrazu lub grupy wyrazów na końcu kolejnych wersów lub zdań.
Kolejne wersy/zdania kończą się tak samo. Odwrotność anafory.
Rzadsza niż anafora — sprawdzaj końce wersów! Jeśli zauważysz powtórzenie na końcu, to epifora.
Zestawienie dwóch wyrazów o sprzecznych, wykluczających się znaczeniach, stojących obok siebie.
Dwa wyrazy obok siebie, które się wzajemnie wykluczają — logiczna sprzeczność w jednym wyrażeniu.
Oksymoron to dwa wyrazy. Jeśli sprzeczność dotyczy całego zdania — to paradoks, nie oksymoron!
Bezpośredni, uroczysty zwrot do osoby, bóstwa, idei lub ojczyzny — zazwyczaj w formie wołacza.
Wykrzyknik, wołacz (forma z „!"), zwrot do kogoś/czegoś nieobecnego lub abstrakcyjnego.
Typowa dla inwokacji, ód, trenów. Jeśli widzisz uroczysty zwrot na początku utworu — to apostrofa.
Pytanie zadane nie w celu uzyskania odpowiedzi, lecz dla wzmocnienia ekspresji, perswazji lub napięcia.
Znak zapytania, ale odpowiedź jest oczywista lub pytanie służy efektowi emocjonalnemu.
Funkcje: ekspresja, perswazja, budowanie napięcia. Zawsze podaj funkcję — to podnosi jakość odpowiedzi.
Wymienienie kolejnych elementów, cech, zjawisk — zestawienie A, B, C... tworzące ciąg.
Ciąg wyrazów/fraz oddzielonych przecinkami lub powtarzających się struktur. Lista elementów.
Często łączy się z anaforą i gradacją. Sprawdź, czy wyliczenie nie buduje jednocześnie narastania (gradacja).
Wyraz dźwiękonaśladowczy — naśladuje dźwięki za pomocą brzmienia słów.
Wyraz brzmi jak to, co opisuje. Słyszysz dźwięk w samym słowie.
Pojawia się przy pytaniach o warstwę brzmieniową wiersza. Jeśli pytają o fonetykę / dźwięk — szukaj onomatopei.
Zastąpienie wyrazu dosadnego, nieprzyjemnego łagodniejszym, bardziej „grzecznym" określeniem.
Autor unika dosłownego nazwania czegoś — używa omówienia, łagodniejszego słowa.
Pojawia się w publicystyce — pytają o intencje nadawcy. Eufemizm łagodzi, ale może też manipulować.
Wyraz z przyrostkami zdrabniającymi (-ek, -ka, -uszek, -eńka) wyrażający czułość, bliskość lub ironię.
Przyrostki: -ek, -ka, -uszek, -eńka, -eczka. Słowo brzmi „mniej" — mniejsze, bardziej czułe.
Nie zawsze czułość! „Paniusia" może wyrażać ironię lub lekceważenie. Zawsze sprawdź kontekst.
Wyraz z przyrostkami zgrubiającymi (-isko, -al, -ol) wyrażający niechęć, pogardę lub... podziw.
Przyrostki: -isko, -al, -ol, -sko. Słowo brzmi „więcej" — większe, cięższe, mocniejsze.
Nie zawsze negatywne! „Chłopisko" może oznaczać podziw — „ale chłopisko!" (silny, potężny). Kontekst decyduje.
| Środek | Definicja (skrót) | Klucz rozpoznania |
|---|---|---|
| Metafora | Niedosłowne znaczenie, „drugie dno" | Brak „jak", ukryty sens |
| Epitet | Nacechowany przymiotnik | Emocjonalny opis rzeczownika |
| Porównanie | Zestawienie z „jak/niczym" | Szukaj „jak", „niczym", „niby" |
| Hiperbola | Celowe wyolbrzymienie | Przesada, niedosłowność |
| Personifikacja | Cechy ludzkie dla nie-ludzi | Mówi, myśli, czuje |
| Ożywienie | Cechy żywych istot dla przedmiotów | Rusza się, drży, ale NIE mówi |
| Anafora | Powtórzenie na początku wersów | Początek się powtarza |
| Epifora | Powtórzenie na końcu wersów | Koniec się powtarza |
| Oksymoron | Dwa sprzeczne wyrazy | Logiczna sprzeczność obok siebie |
| Apostrofa | Bezpośredni zwrot (wołacz) | Wykrzyknik, „O!", „Ty!" |
| Pytanie ret. | Pytanie bez oczekiwania odpowiedzi | Odpowiedź oczywista / efekt emocji |
| Wyliczenie | Ciąg elementów A, B, C... | Lista, przecinki, powtórzenia |
| Onomatopeja | Dźwiękonaśladowczość | Słowo brzmi jak to, co opisuje |
| Eufemizm | Łagodniejsze określenie | Omija dosłowność, łagodzi |
| Zdrobnienie | Przyrostki -ek, -ka, -uszek | Mniejsze, czulsze brzmienie |
| Zgrubienie | Przyrostki -isko, -al, -ol | Większe, cięższe brzmienie |
Kliknij, aby odwrócić
Definicja